نگاهی به چالش های صنعت پلی اتیلن

در گفت و گو با دبیر اجرایی «انجمن صنفی تولیدکنندگان لوله و اتصالات پلی اتیلنی»

«انجمن صنفی تولیدکنندگان لوله و اتصالات پلی اتیلن» کشور در سال 1381 و با هدف حفاظت از منافع و حقوق شرکتهای تولید کننده لوله و اتصالات پلی اتیلنی، با حمایت شرکتهای مربوط، آغاز به کار کرد. این انجمن علاوه بر استیفای حقوق قانونی اعضا، در جهت بهبود کیفیت تولید، ترویج به کار گیری محصولات پلی اتیلن، رسیدگی به اختلافات فنی و مالی بین اعضا، جذب مؤسسات دولتی برای نیل به اهداف انجمن، فراهم آوری تسهیلات برای انجمن و نظارت و مشارکت در امور اجتماعی مربوط به فعالیتهای تولیدی و مبادله اطلاعات فنی با تولید کنندگان محصولات پلی اتیلن، نیز فعالیت می کند. مطلبی که در پی می خوانید، گفت و گویی با «حمید رضا اوجاقی»، دبیر اجرایی انجمن صنفی تولیدکنندگان لوله و اتصالات پلی اتیلن است که راهکارها و موانع داخلی و بین المللی را در موضوع «توسعه پایدار» و افزایش «صادرات غیر نفتی» از جمله محصولات «پلی اتیلن»، بررسی کرده است.

حیات: به نظر شما دلیل عمده موفق نبودن صنعتگران ایرانی در حوزه ی صادرات و به تبع آن تقویت بنیانهای توسعه پایدار، چه بوده است؟

توسعه پایدار از زاویه های متفاوتی قابل توصیف و توضیح است. از ابتدای ورود این کلمه برای نخستین بار در بحث توسعه، صنعت و تاثیر آن بر توسعه اقتصادی و اجتماعی و پایداری آن، در صدر مباحث و مذاکرات نهادهای بین المللی بوده است. حال برای نیل به توسعه پایدار، نوعی توافق جمعی در بین سیاست گذاران وجود دارد. این اجماع براین اصل مبتنی است  که دولتها و نقش آفرینان غیر دولتی این عرصه، برای رسیدن به اهداف اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی خود باید همگرایی و سیاست صنعتی ویژه ای داشته باشند؛ چرا که صنعت در زمینه نو آوری های فنی و تحقیق برای نیل به توسعه اقتصادی هر کشوری، نقش و جایگاهی ویژه دارد.

اقتصاد ایران ظرف 50 سال گذشته، به درآمدهای هنگفت ارزی حاصل از فروش نفت خام، گاز طبیعی و فرآورده های نفتی، وابسته بوده است. این وابستگی در دهه 80 میلادی و بنا به شرایط اقتصادی آن روز، بسیار زیاد بود. تا جایی که 95 درصد از کل درآمدهای ارزی کشور را تشکیل می داد. اکنون نیز، با گذشته سال ها از پایان جنگ ایران و عراق و بهبود اوضاع اقتصادی، هنوز وابستگی به نفت وجود دارد، اما درصد وابستگی به دلارهای نفتی تا 80 درصد، کاهش یافته است. نوسانات بازار جهانی و به بیان دیگر کاهش یا افزایش ناگهانی بهای نفت در بازارهای جهانی نیز تأثیری مستقیم بر اقتصاد نفتی ایران دارد. به این ترتیب وابستگی مفرط به درآمدهای حاصل از فروش نفت و محصولات وابسته به آن، اقتصاد ایران را به شدت آسیب پذیر کرده است. گوناگونی ساختار صادرات کشور و توسعه هماهنگ آن با ظرفیت محصولات صادراتی، می تواند به جایگزینی مناسب برای صادرات نفت تبدیل شود.

حیات: بخش صنعت چگونه می تواند در عرصه بازارهای بین المللی، موفق تر از پیش عمل کند؟

وجود شرایط رقابتی در زمینه کیفیت و بهای کالا در اقتصاد بین المللی، باعث شده است تا تصمیم گیران اقتصادی در کشور نیز درک قابل قبولی از لزوم بهره گیری از صادرات محصولات غیرنفتی داشته باشند. به این ترتیب بسیاری از کالاهای صنعتی که پیش از این از بازارهای خارجی تهیه و وارد کشور می شد، در داخل تولید می شود. بنابراین ضمن پیشگیری از واردات کالاهای خارجی، سیاست حمایت از بازارهای داخلی نیز دنبال شده است. تغییر جهت گیری اقتصادی و گرایش به سوی ورود به بازارهای صادراتی، مستلزم آن است که بخش صنعت خود را با شرایط و معیارهای رقابتی منطبق کند. برخی از این معیارها عبارتند از: رعایت استانداردهای بین المللی، به کارگیری فناوری های پیشرفته و التزام به کنترل دقیق کیفیت کالاهای تولیدی و بهبود روش های بسته بندی کالا؛ که البته دستیابی به بازارهای بین المللی باید در سایه رعایت موارد فوق و بازنگری در سیاست ها و راهبردهای صنعتی کشور انجام شود تا بازار کشورهای صنعتی و کمتر توسعه یافته به روی محصولات ساخت جمهوری اسلامی ایران، گشوده شود. باید اذعان داشت که کشوری مانند ایران از توان قوی صادرات غیرنفتی برخوردار است، اما لازم است سیاست های مربوط به صادرات و صنعت کشور نهادینه شود. البته در این بازنگری باید ملاک های مرتبط با اقتصاد کلان در نظر گرفته شود. بازسازی بخش صنعت و نیل به اهداف آن نیازمند افزایش توان رقابتی صنایع تولیدی است.

حیات: دستاوردهای بخش صنعت در توسعه صادرات غیر نفتی تا کنون چه بوده است؟ به رغم اهمیتی که هر دو بخش دولتی و خصوصی برای افزایش صادرات غیرنفتی قائل ­­اند، سطح واقعی صادرات غیرنفتی در بیش از یک دهه گذشته، انتظارات موجود را تأمین نکرده است. در ساختار اقتصادی ایران، 21 نهاد، بانک، موسسه، ارگان و شورا در زمینه افزایش صادرات غیرنفتی فعالیت می کنند، اما نتیجه فعالیت این دستگاه ها همواره ناچیزتر از تعداد آنها بوده است. البته پاسخ این سوال که چرا حجم صادرات غیرنفتی کشور ایران تا این میزان محدود است، هنوز نامشخص بوده و هیچ پاسخ روشنی برای آن ارائه نشده است. همچنین لازم است به این موضوع نیز اشاره شود که در اقتصاد ایران به طور سنتی بیشترین میل و علاقه به واردات کالا از بازارهای خارجی بوده و صادرات جایگاه مناسبی نداشته است.

حیات: به نظر شما مهم ترین عوامل این ناکامی ها چیست؟

در قوانین و مقررات مرتبط با بازرگانی خارجی از جمله تعرفه ها، سهمیه ها، عوارض و مالیات های گوناگون، مجوزهای تجاری و نظام ارزیابی کالا، بیش از آنکه به صادرات توجه شده باشد، حول محور واردات متمرکز شده است. زیرساخت های حمل و نقل کالا شامل بنادر، راه های ارتباطی و خطوط راه آهن، در مقایسه با الزامات صادراتی، تناسب بیشتری با واردات کالا دارد. همچنین اطلاعات بازرگانی جمهوری اسلامی ایران برای واردات کالا از خارج به مراتب بیشتر از دانش لازم برای صادرات است. از سوی دیگر بیشترین نوع کالاهای صادراتی ایران در بازارهای خارجی به فرش و خشکبار محدود شده است و صادرکنندگان، محدوده فعالیت خود را به بازارهای خاص از جمله بازارهای بی ثبات آسیای مرکزی محدود کرده اند و تلاش شایانی برای بسط دامنه فعالیت ها در دیگر بازارهای بین المللی، به عمل نیامده است. به این نکته نیز می توان اشاره کرد که الزام به تحویل ارز حاصل از صادرات کالا، به نظام بانکی کشور، با نرخی که بانک مرکزی تعیین می کند، یکی از موانع رشد صادرات است. مسائل بسیار دیگری هم وجود دارد که فرصت اشاره به همه ی آنها نیست.

حیات: راهکارهای عملی انجمن صنفی برای بهبود شرایط صادر کنندگان ایرانی، به ویژه در حوزه پلی اتیلن چیست؟

فکر می کنم تشریفات موجود در فرآیند صادرات کالا و تعیین متولی خاص برای بهبود صادرات غیرنفتی کشور، می تواند نقش به سزایی در توسعه روند صادرات محصولات غیر نفتی از جمله پلی اتیلن داشته باشد. همچنین باید تنها سیاست های کلان صادرات کالا از سوی دولت تعیین شود و در فعالیت های روزمره صادرکنندگان، دخالتی وجود نداشته باشد. اگر قدرت تصمیم گیری در موضوع صادرات به فعالان و کارشناسان همان حوزه واگذار شود، نتایج مطلوب تری خواهیم گرفت. در بحث مالی نیز اگر گشایش اعتبار و عملیات ارزی صادرکنندگان کالاهای غیرنفتی، تسهیل شود و اگر مهلت تحویل ارز حاصل از صادرات، به نظام بانکی کشور، افزایش پیدا کند، شرایط مطلوب تر خواهد بود.  

از سوی دیگر، صادرکنندگان به ویژه در صنعت پلی اتیلن، به استفاده از روش های بیع متقابل برای تهیه مواد اولیه از کشورهای خاص، گسترش دامنه فعالیت بانک های ایرانی در خارج از کشور، به منظور انجام امور بانکی و اعتباری صادرکنندگان و اطلاع رسانی منظم به صادرکنندگان و شرکت مداوم و منظم در نمایشگاه های بین المللی خارج از کشور نیز راغب هستند. البته باید توجه داشت که افزایش صادرات غیرنفتی، تنها راه کسب درآمد برای کشور نیست و راه های دیگری نیز وجود دارد که با استفاده از آنها می توان به رشد درآمدهای غیرنفتی و کاهش وابستگی به نفت کمک کرد. جذب سرمایه های ایرانیان خارج از کشور از جمله ابزار مناسب گردش درآمدهای ارزی کشور است. به هر تقدیر، توسعه صادرات غیرنفتی ایران را باید به منزله نیل به توسعه صنعتی قلمداد کرد. باید توجه داشت که دستیابی به این هدف و نفوذ در بازارهای بین المللی نه تنها به قیمت های رقابتی بلکه به ارتقای استانداردهای موجود، پایبندی به انجام تعهدات، بازاریابی دقیق، تأمین خواسته های مشتریان و تأمین به هنگام اعتبار نیز، بستگی دارد. یکی دیگر ازنکات مهم، کنترل های کیفی  هنگام صادرات به بازارهای جهانی است که متاسفانه توجه به این امر در مورد واردات، بیشتر است.

حیات: تولیدکنندگان در حوزه پلی اتیلن چه تعدادی هستند؟ انجمن برای حل مشکل مواد اولیه این تعداد چه کرده است؟

بر اساس آمار انجمن تولیدکنندگان لوله و اتصالات پلی اتیلن، حداکثر 180 شرکت ثبت شده مشغول فعالیت هستند که با تمام ظرفیت نیز کار نمی کنند. تعداد پروانه های بهره برداری صادر شده از سوی وزارت، برابر با ظرفیت تولید یک میلیون و 102 هزار تن، محصولات پلی اتیلنی است. در حالی که نیاز کشور تنها 300 هزار تن است و این موجب ایجاد ناهماهنگی بین کیفیت و کمیت محصولات است. بسیاری از صاحبان غیر فعال این مجوزها تنها از امتیاز خود برای گرفتن مواد اولیه از پتروشیمی استفاده می کردند و مواد اولیه خود را در بازار آزاد می فروختند. طبق مجوز هر شرکت، 10 درصد مواد اولیه نوبت تولید، توسط پتروشیمی تامین می شود که پاسخگوی یک شرکت صاحب نام نیست. چون تهیه مواد مورد نیاز تولید محصولات مناقصه ها بسیار مشکل است، تولیدکننده مجبور می شد یا از بازار آزاد مواد اولیه را تهیه کند و یا از مواد اولیه خارجی استفاده کند. سال 1384 فعالیتهای خود را برای حل این مشکل از طریق کمیسیون صنعت، در مجلس محترم شورای اسلامی آغاز کردیم و با پتروشیمی و وزارت صنایع مکاتبات متعددی انجام دادیم تا برای رفع این مسأله اقدام شود. تا اینکه در سال 1385مجلس تصویب کرد که مواد اولیه با قیمت آزاد در اختیار همه تولیدکنندگان قرار بگیرد. تصمیم بر این بود که همان سال این مصوبه اجرایی شود اما چون دولت تشخیص داد که این طرح تورم زاست، مانع انجام آن شد و البته علت این تورم زایی هیچ گاه برای انجمن مشخص نشد. برای محصولات پلی اتیلنی که اکثر مواقع در مناقصات خریداری می شوند، قیمت پایه براساس قیمت پتروشیمی که یارانه به آن ها تعلق می گرفت، گذاشته می شد. همین امر باعث می شد تولید کنندگانی که تولیدات آنها کیفیت لازم را نداشت، وارد بازار شوند و تولید نقص پیدا کند.

مصوبه مجلس بالاخره انجام شد، اما ناگفته نماند که پتروشیمی در این زمینه بسیار کمرنگ عمل کرد و در یک دوره کوتاه، نمایندگان محترم در کمیسیون صنایع در مجلس شورای اسلامی نیز همکاری بسیاری ضعیفی داشتند در حدی که ما حتی نتوانستیم برای بیان مشکلاتمان جلسه بگذاریم. اما وزارت صنایع همکاری های  خوبی انجام داد.

حیات: چرا وضعیت عرضه و تقاضا در بازار پلی اتیلن تا این حد ناموزون است؟

ظرفیت عرضه محصولات پلی اتیلن در کشور ما بسیار بیشتر از تقاضاست. 85 درصد سفارش ها هم از سوی سازمانهای دولتی است، چون در طرحهای ملی مطرح می شود. بیشتر بودن عرضه را باید در تصمیم وزارت صنایع جستجو کرد که در یک زمان خاص فکر می کرد اگر مجوز بیشتری بدهد، کشور به لحاظ مجوزهای تولید یک شاخص معتبر پیدا می کند و البته اکنون با حل شدن مشکل مواد اولیه، افرادی که تولید نمی کنند، به تدریج کنار می روند.

انجمن صنفی طی جلسات متعددی که با وزارت صنایع داشت، اعلام کرد که ظرفیت تولید در مملکت ما در زمینه پلی اتیلن تمام شده است. در همین راستا به بانک ها اعلام شد تا اگر شرکتی برای دریافت تسهیلات در زمینه لوله های آب و فاضلاب مراجعه کرد، در خصوص ارائه تسهیلات با توجه به اشباع شدن ظرفیت، تأمل منطقی صورت گیرد. البته در بخش گاز اگر شرکتی با تأییدیه های معتبر خارجی، اقدام به تولید اتصالات گازی کرد، مجال تفکر بیشتری وجود دارد. اما در بحث لوله آب و فاضلاب این گونه نیست.

حیات: اعضای انجمن خواستار پیگیری چه مواردی از سوی شما هستند؟ برخی لایسنس های تأیید مواد اولیه از طرف پتروشیمی های داخلی دیر داده می شود و در بعضی موارد به هیچ وجه ارائه نمی شود. در صورتی که خریداران بخش کشاورزی یا بخش انتقال آب، تأییدیه های بهداشت این محصولات را طلب می کنند. بعد از پیگیری های مداوم به این جا رسیدیم که پتروشیمی هایی مانند امیرکبیر، به دلایلی مجوزهای لازم را ندارند. شاید کیفیت مواد مطلوب باشد، اما به خاطر قراردادهایی که بین پتروشیمی ها وکشورهایی که فناوری را به آنها داده بودند، وجود داشت، ارائه این لایسنس ها امکان پذیر نبود. در بعضی موارد، مواد اولیه خراب بود و یا ناخالصی داشت که با صرف مدت زمان طولانی از تولید کننده پس گرفته می شد. یکی از مشکلات دیگر هم قبل از بحث شناور سازی این بود که به صورت مقطعی و سریع قیمت مواد اولیه بالا میرفت و این افزایش قیمت برای کسانی که مواد اولیه خریده بودند و نقدینگی آن ها کم بود، مشکلاتی در پی داشت چرا که باید مواد مشابه را از بازار آزاد تهیه می کردند و این باعث ضرر تولید کنندگان می شد. انجمن طی مکاتباتی پیگیر این مسأله شد ولی کسی در بازرگانی و پتروشیمی پاسخگو نبود.

حیات: چرا همراه با افزایش قیمت مواد اولیه، بهای محصولات پلی اتیلنی افزایش پیدا نکرده است؟

یکی از دلایل افزایش پیدا نکردن قیمت این محصولات، تقاضای مشتریان است. مشتری به جای کیفیت، کمیت را مدنظر قرار میدهد. بنابراین یک تولید کننده که تعهد تولید ندارد، محصولات با کیفیت پایین تولید میکند و بدون نیاز به آزمایشگاه و شاخص های کیفی، محصول خود را با قیمت کم به بازار عرضه می کند. تولید کننده ی متعهدی که محصول با کیفیت عرضه می کند، یا نظاره گر این موضوع است و یا کنار می کشد. انجمن طی این چند سال سعی کرده است تا در این راستا همواره آگاهی لازم را به مصرف کننده که همان آب و فاضلاب کشور است، بدهد. این کار تا کنون از طریق سمینارها، نشریه، سایت و یا اعلام عمومی که اگر سوالی دارند در بخش کیفی ارائه دهند، انجام شده و تا حدودی هم موفق بوده است. در خرید این محصولات از شرکت های تولید کننده، مناقصاتی برگزار می شود که بحث کیفیت محصول در آن لحاظ نشده است و در نتیجه تولیدکنندگان متعهد، نمی توانند سوددهی مناسب داشته باشند. در این مناقصات سود نصیب افرادی می شود که یا متعهد نیستند و یا خیلی زود از بازار خارج می شوند.