ـ حیات در شمال

   مديريت منابع آب شرب روستايي، در آبي ترين استان هاي كشور

میزان بارندگی در سال های اخیر به ویژه در سال گذشته تا حدی کم بوده است که استانهای مرطوب و حاصلخیز کشور را هم با مشکل مواجه کرده است. در واقع هیچ نقطه ای در کشور از عوارض کم آبی، در امان نیست. از طرفی استان های شمالی کشور به دلیل تراکم بالای جمعیت روستایی با مشکل آب رسانی به تک تک روستاها نیز مواجه اند. روستاهایی که گاه نزدیک به هم و گاه دور و صعب العبورند.

نوار شمالی استان ها به لحاظ آب زیر زمینی، بسیار فقیر است. همچنین به دلیل ريزدانه بودن جنس لايه‌هاي چاه‌هاي آبی حفر شده در این ناحیه، آبدهي بسيار كم و عمر مفيد چاه ها کوتاه است.

به طورمثال در نواحی شمالی استان گلستان منابع آب دارای کمیت بسیار پایین و کیفیت نامطلوبی است؛ در مرکز استان بر کمیت آب افزوده می شود ولی کیفیت تغییر نمی کند. همچنین علاوه بر ناخالصی های شیمیایی و آلودگی های جانبی، بحث ورود فاضلاب های خانگی و صنعتی نیز مطرح است و عمده منابع آبی استان از نواحی جنوبی و کوهستانی تامین می شود.

با توجه به وضعیت آب شرب روستائیان در استان های شمالی و مدیریت آب در شرایط کم آبی، با «مهندس خواسدار»، مدیرعامل شرکت آب وفاضلاب روستایی استان گلستان و «مهندس آقابیگی»، مدیر عامل شرکت آب و فاضلاب روستایی استان گیلان به گفتگو نشستیم که شرح این مصاحبه و گفتگوها را در پی می خوانید.

«خواسدار» قبل از آنکه از مدیریت آب بگوید، به منابع محدود آب روستاهای استان گلستان اشاره کرد و گفت: متاسفانه آب روستاهای استان تنها از چاه های عمیق، تامین می شود و تاکنون هیچ منبع آب سطحی در دسترس نداشته ایم. ولی در سال جاری تعدادی سد توسط شرکت سهامی آب منطقه ای، در دست اجرا و یا مطالعه است. که زودتر از پنج سال آینده به بهره برداری نمی رسد. با توجه به کمبود اعتبارات نیز تا چند سال آینده منبع ما تنها همین چاه های عمیق است.علاوه بر این میزان برداشت ما از منابع آب زیر زمینی به درجه هوا و افزایش طول روز در فصول مختلف بستگی دارد. چون وارد تابستان شده ایم، مصرف سرانه هم بالا رفته است. مشکلی که در برداشت آب مشهود است این مسأله است که به دلیل عدم نزول باران، سطوح مختلف آبهای زیرزمینی تغذیه نشده اند و ما از لایه های ذخیره شده ی سال های قبل استفاده می کنیم که به همین دلیل نیز با افت شدید آبهای زیرزمینی مواجه شده ایم. به دلیل کم آبی سطوح بالا دست، حتی شاهد کم شدن آب خروجی از چشمه ها نیز بوده ایم.

مدیر شرکت آب و فاضلاب روستایی استان گلستان در مورد وضعیت شبکه فاضلاب استان، یادآور شد: هیچ کدام از فاضلاب های استان هدایت شده نیست. مسئولیت فاضلاب واحدهای صنعتی با مدیریت شهرک های صنعتی است و نظارت کننده نیز محیط زیست است؛ البته بحث اصلی ما فاضلاب های سطحی است که همراه با نزولات جوی آلودگی ها را وارد آب های زیر زمینی می کند. در مورد این نوع از فاضلاب ها نمی توان کار خاصی انجام داد؛ مگر اینکه با طراحی شبکه هایی،آنها را هدایت و در آب بندان ها جمع آوری کرد. از طرفی فاضلاب های خانگی نیز بدون هیچ مانعی به لایه های آب زیرزمینی نفوذ می کنند.

استان گلستان یک میلیون و 613 هزار نفر جمعیت دارد که بیش از 50 درصد از این میزان در مناطق روستایی زندگی می کنند. این استان دارای 1024 پارچه آبادی است که 977 عدد روستا از این تعداد، سکنه دارد. 902 روستا جمعیت بالای 20 خانوار دارند و این نشان دهنده تراکم بالای جمعیت روستایی در این استان است و تنها 534 روستا دارای تأسیسات آب شرب هستند. تاسیسات 219 روستا یا ناقص است و یا دچار فرسودگی شدید شده است.

«خواسدار» در خصوص روستاهای فاقد آب شرب، خاطر نشان کرد: بسیاری از روستاها، فاقد تاسیسات آب سالم هستند؛ آب رسانی به این تعداد روستا به وسیله ی تانکرهای سیار صورت می گیرد که زمان زیادی نیاز دارد وگاه ورود تانکر به روستا به دلیل مسافت و شرایط توپوگرافی منطقه، میسر نیست.

وی، ادامه داد: طبق برنامه چهارم توسعه باید 70 درصد روستاها از آب شرب سالم و بهداشتی بهره مند شوند. حدود 63 درصد از روستاهای استان ما آب رسانی شده اند و ما از میانگین کشوری عقب هستیم و کمبود شدید اعتبار هم به ما این اجازه را نخواهد داد که این فاصله را جبران کنیم. این احتمال هم وجود دارد که فاصله ما با میانگین کشوری، از این میزان هم بیشتر شود. اعتباری که به ما اختصاص داده می شود، قریب به یک چهارم نیاز سالانه ماست و این در حالی است که ما 94 پروژه نیمه تمام آب رسانی داریم.

مدیر شرکت آب و فاضلاب روستایی استان گلستان در مورد اقدامات مدیریتی این مجموعه در شرایط کم آبی، گفت: اولین برنامه ما توجه به توزیع عادلانه آب در شبکه هاست  که اگر با حالت ویژه مواجه شدیم، حداقل برنامه زمان بندی توزیع آب روستایی را رعایت کنیم. در وهله بعد آب مشترکان صنعتی را که وظیفه ای در خصوص تامین آب آنها نداریم، قطع می کنیم، واحدهای صنعتی تعهد کرده اند که در حالت ویژه، اولویت با آب شرب خانگی باشد. فضاهای سبز را هم باید از شبکه آب رسانی روستایی حذف کرد.

در استان گلستان مانند بسیاری از استان های کشور به دستور وزارت نیرو، گروه انسجام آب و آبفا با حضور مدیران عامل شرکت های آب و فاضلاب شهری و روستایی، شرکت سهامی آب منطقه ای و شرکت توزیع آب تشکیل شده است. به گفته «مهندس خواسدار» مدیر عامل شرکت آب و فاضلاب روستایی استان گلستان، تشکیل این گروه، دوستی و همکاری بیش از پیش مدیران آب استان را در پی داشته است.

شرکت آب و فاضلاب روستایی گلستان علاوه بر تمام مشکلاتی که در بالا به آنها اشاره شد، با مشکل هدر رفت 30 درصدی آب در مسیر انتقال هم مواجه است، که تنها با توسعه و تعویض شبکه های فرسوده انتقال آب قابل حل است.

استان گیلان نیز به لحاظ شرایط آبی بسیار به گلستان نزدیک است. این استان با 2047 روستای بالای 20 خانوار، 5/5 درصد از جمعیت روستایی کشور را به خود اختصاص داده است. تأمین آب این تعداد جمعیت از 970 دهنه چشمه کوهستانی و کوهپایه ای و 460 حلقه چاه عمیق و نیمه عمیق انجام می گیرد.  سازه ها و تاسیسات آبی استان گیلان نیز مناسب شرایط مدیریت کم آبی نیست و از سوی دیگر این تاسیسات برای جمعیت 45 سال قبل طراحی شده است و به روز رسانی آن به شیوه ای که مناسب نیاز امروز باشد، یک ضرورت است.

بر خلاف باور ظاهری مردم، این استان نیز در تأمین آب شرب با مشکل مواجه است. به دلیل نفوذ آب دریاچه خزر و پیش روی آب شور، در برداشت از منابع حاشیه ی دریاچه، محدودیت وجود دارد. همچنین آب اراضی حاشیه تالاب ها و آبگیرهای استان، به دلیل دارا بودن املاح فراوان شرایط لازم را برای مصارف شرب ندارد. تمام این مسائل تنگناهای استفاده از آب در استان حاصلخیز گیلان است. تنگناهایی که باعث می شود در عین فراوانی ظاهری آب، استان با مشکلات غیر قابل حلی در حوزه آب مواجه باشد.

«مهندس آقا بیگی»، مدیر عامل شرکت آب و فاضلاب روستایی استان گیلان در مورد کم آبی امسال و مشکلاتی که برای آب شرب روستاییان پدید آورده است، گفت: در بخش های جلگه ای برای تعدادی از منابع آب که چاههای عمیق و نیمه عمیق هستند، مشکلاتی پیش آمده است و در بحث تأمین آب برای مشترکین با موانعی مواجه هستیم. برای بهره برداری بیشتر از چاه ها، مجبور به تغییر و جابه جایی تأسیسات داخل چاه شده ایم. اگر افزایش تجهیزات پمپاژ در اعماق پائین تر چاه پاسخگو نباشد به ناچار چاه های جایگزین، احداث خواهیم کرد.

وی، ادامه داد: در مناطق کوهستانی، منابع تأمین آب به چشمه ها منحصر می شود، کاهش نزولات جوی به ویژه برف، تأثیرات بیشتری بر روی چشمه ها گذاشته اند وعلاوه بر کم آبی بسیاری از چشمه ها، تعدادی از آنها به صورت کامل خشک شده اند.

مدیر عامل شرکت آب و فاضلاب روستایی گیلان با اشاره به کاهش 260 لیتری آب در ثانیه، در مورد اقدامات این شرکت برای جبران کمبود آب، توضیح داد: در مناطق جلگه ای حفر و تجهیز 17 حلقه چاه عمیق و نیمه عمیق را آغاز کرده ایم و 19 حلقه چاه را هم توسعه داده ایم. در مناطق کوهستانی که چشمه ها با فواصل دورتری وجود دارند، تأمین آب با شرایط سخت تری صورت می گیرد. 41 کیلومتر خطوط انتقال را به تاسیسات تأمین آب روستاها اضافه کرده ایم و این برنامه ها توانسته است تا حدود 150 لیتر در ثانیه کمبودها را جبران کند؛ و تا پایان دوره گرما با تأمین 110 لیتر در ثانیه دیگر می توانیم مشکلات آب شرب را حل کنیم. پیش بینی ما این است که تا پایان سال آبی جاری، باید 42 حلقه چاه دیگرحفر شده و 63 دهنه چشمه بهسازی شود.

«آقا بیگی»، ادامه داد: بعضی از نقاط جلگه ای در توزیع آب، هدر رفت دارند و حدود 250 کیلومتر از شبکه آبرسانی مستهلک و فرسوده است و نیاز به بازسازی دارد. همچنین باید ایستگاه های پمپاژ جدید را جایگزین کنیم و قریب به 130 کیلومتر دیگر باید خط انتقال اجرا شود. در بعضی از مناطق که منابع تأمین آب به چشمه منحصر می شود، در صورت خشک شدن چشمه ها، امکان استحصال آب از منابع جایگزین تا فاصله ی حداقل شش کیلومتری، وجود ندارد و باید از طریق آب رسانی سیار مشکل آب شرب را حل کنیم.

وی، افزود: پراکندگی مشترکین در استان گیلان زیاد است و تأسیسات بسیاری برای خطوط انتقال و توزیع نیاز داریم؛ همین موضوع باعث می شود که میزان هدر رفت در صورت نبود برنامه های اصلاحی، زیاد باشد. این برنامه های اصلاحی به اعتبارات قابل توجهی نیاز دارد و نگهداری سیستم ها، پایش مداومی را طلب می کند.

«آقابیگی» در مورد اقدامات شرکت آب و فاضلاب روستایی در بحث مصرف بهینه آب در استان گیلان، گفت: سعی کرده ایم چه در سطح محلی و چه در سطح ملی در برنامه های مختلف سخنرانی ها، بروشورها و برنامه های تبلیغاتی، شعار 10 درصد صرفه جویی در مصرف آب، که شعار امسال وزارت نیرو در بخش آب است را تبیین و تشریح کنیم.

وی، ادامه داد: استفاده از حداکثر ظرفیت تأمین و توزیع آب، رفع هرچه سریع تر نقص های تأسیسات آب رسانی که دارای هدررفت بالای آب هستند، ساماندهی ایستگاه های پمپاژ، حذف سر ریز مخازن، ساماندهی امور مربوط به مشترکین و استفاده های به جا و مناسب از منابع آب شرب، برنامه هایی است که در زمان کم آبی می تواند برای مدیریت بهتر آب انجام شود و جزء برنامه های مصوب شرکت است.

مدیر شرکت آب و فاضلاب روستایی استان گیلان در مورد میزان هدر رفت آب در این استان، گفت: هدر رفت آب در بخش مدیریتی غیر قابل رویت است. اما در جمع، میزان هدر رفت یا آب بدون درآمد، بر اساس میزان تولید منابع آب و همچنین میزان مصرف مشترکین 33 درصد است، که تلاش می کنیم طبق برنامه هایی که اعلام شد این میزان کاهش پیدا کند. ما حدود 10 هزار و پانصد کیلومتر شبکه توزیع آب داریم؛ یعنی یکی از گسترده ترین شبکه های توزیع و انتقال آب در سطح روستایی کشور. با توجه اینکه بخش عمده این شبکه بعد از تشکیل شرکت اجرا شده است، نیازی به تعویض و یا باز سازی ندارد. اما 3 هزار کیلومتری که توسط متولیان وقت در گذشته اجرا شده است به دلیل فرسودگی بالا و رطوبت و اتمام عمر مصالح به کار رفته، نیازمند بازسازی است که علی رغم تمام مشکلات مالی حدود 2500 کیلومتر را برای اصلاح و بازسازی پیش بینی کرده ایم.

وی در خصوص هزینه های این طرح باز سازی، یادآور شد: با توجه به نوع لوله های پلی اتیلنی که قرار است در قطرهای پایین مورد استفاده قرار گیرد، برای هر کیلومتر بین 10 تا 15 میلیون تومان اعتبار لازم است.

«آقا بیگی»، همچنین از طرح های بلند مدت وزارت نیرو در بخش آب یاد کرد و گفت: براساس سیاست گذاری وزارت نیرو شرکت آب و فاضلاب روستایی استان گلستان، برنامه ریزی خود را صرفا در سال 1387 انجام نداده است؛ برنامه های اجرایی ما برای سه سال آینده پیش بینی شده است که هم نیازهای مردم را در زمان کم آبی پاسخگو باشیم و هم از سرمایه گذاری هایی که انجام می شود در فاصله زمانی بیشتری استفاده کنیم.

مدیر شرکت آب و فاضلاب روستایی استان گیلان در پایان صحبت های خود در مورد بحث مدیریت به هم پیوسته منابع آب ،خاطر نشان کرد: این بحث طی یک سال گذشته در بخش آب کشور، بسیار قوی مطرح شده، جلساتی نیز در قالب کمیته های انسجام بخشی مدیران حوزه آب، برگزار شده است. در این چند ساله به جایگاه استفاده بهینه از منابع آب، بیشتر توجه می شود و استان گیلان یکی از مصادیق مدیریت به هم پیوسته در این بخش است. تمامی مدیران حوزه آب در استان گیلان در جریان مهمترین مباحث حوزه های کاری یکدیگر هستند و به هم یاری می رسانند. این نوع مدیریت علاوه بر صرفه جویی های اقتصادی کلان، دیدگاه اجتماعی مثبتی را هم در پی خواهد داشت.

تمامی حقوق این سایت متعلق به گروه صنعتي آب حیات می باشد طراحی و اجرا: شرکت آتي بال