ـ بحران جهاني آب در هزاره سوم ميلادي

در دهه ي اخير به ويژه در سال هاي پاياني قرن بيستم، آب به عنوان موضوعي مهم، در كانون مباحث و مذاكرات بين المللي قرار گرفته است و تقريبا هيچ نشست بين المللي را در مورد آينده اداره جهان، نمي توان سراغ گرفت كه در آن آب و مديريت آن به صورت يكي از اصلي ترين عوامل و عناصر در دستور كار قرار نداشته باشد. بررسي تحولات و توجه به مسائل آب نشان مي دهد كه هر چند اولين جرقه ها و هشدارها از محافل و كانون هاي علمي برخاسته، ولي به تدريج با مشاهده عيني پديده هاي ناشي از نحوه بهره برداري و مديريت منابع آب، به بالاترين رده هاي تصميم گيري در سطوح ملي، منطقه اي و بين المللي نيز رسيده است. جمع بندي اين فرآيند عنوان جديدي را به ادبيات مديريت آب به نام "بحران آب " افزوده است. اگر چه ممكن است عنوان شود كه انسان از دير باز براي تأمين آب، جهت برآورده نمودن نيازهاي خود با طبيعت دست و پنجه نرم كرده و براي مقابله با كمبود آب، به ويژه در مناطق خشك و نيمه خشك دنيا تلاش هاي عظيمي را سازمان داده و از اين رو بحران آب در طول تاريخ تمدن بشر با وي همراه و همگام بوده است؛ اما بحران آب در اين برهه از تاريخ دو وجه شاخص دارد كه آن را از گذشته متفاوت مي كند.

اول اينكه در بسياري از نقاط دنيا، نيازهاي آبي يا تقاضا براي آب از مرزهاي منابع آب قابل استحصال از نظر فني و اقتصادي عبور نموده و يا در حال عبور از آن است و اين موضوع در سال ها و دهه هاي آينده با ابعاد نگران كننده اي همراه خواهد بود. به عبارت ديگر تفاوت اين مشخصه با گذشته اين است كه در گذشته، آب از نظر كمّي در دسترس بود، لكن محدوديت فناوري موجب مي شد كه استحصال آن با دشواري هايي همراه باشد اما در آينده به دليل رسيدن مصرف به سقف امكانات توسعه منابع آب، آب اضافي ديگري براي توسعه در دسترس نخواهد بود. هر چند مشكلاتي از نظر منابع مالي و فني نيز وجود نداشته باشد.

دوم اينكه اگر در گذشته مشكلات و مسائل آب در مقياس محلي مطرح مي شد، هم اكنون و در آينده اين مشكلات در مقياس ملي، منطقه اي و حتي جهاني بروز مي كند و اين فرآيند، مسائل صلح، تأمين امنيت غذايي و بالاخره توسعه پايدار را تحت تأثير قرار خواهد داد.

اين وضعيت به ويژه در كشورهاي در حال توسعه، هم به اين لحاظ كه سهم و وزن بزرگي از جمعيت جهان را به خود اختصاص داده اند و هم به اين دليل كه بخش هاي وسيعي از مساحت كشورهاي مذكور به طور طبيعي از كمبود بارندگي و منابع آب تجديد شونده رنج مي برند، بحراني تر به نظر مي رسد. هدف از اين مقاله بررسي اجمالي وضعيت آب و راهكارهاي ارائه شده براي برون رفت از آن در سطح جهاني و ايران مي باشد.

نگاهي به وضع موجود آب در جهان

كل آب موجود در كره زمين، 1386 ميليون كيلومتر مكعب است كه در سه لايه اتمسفر(بالاي زمين)، بيوسفر(روي زمين) و ليتوسفر(زير زمين) يافت مي شود. تفكيك ميزان كل آب موجود در جهان در اين سه لايه، در جدول شماره 1 آمده است.

    جدول شماره ١

توزيع آب قابل شرب در جهان

كل آب هاي سطحي كه مواد حل شده آن ها كمتر از 1000 ميلي گرم در لیترباشد را مي توان آب شرب ناميد و ميزان آن تنها سه درصد كل آبهاي دنياست. مقدار آب قابل شرب سطح كره زمين در زمان حاضر معادل همان آبي است كه شايد هزاران سال پيش و از بدو بروز تمدن هاي بشري، دريافت مي شده است. هر چند مقدار آب در طول اين دوران ثابت بوده است اما توزيع مكاني و زماني آن كاملا متغير بوده و متناسب با شرايط آب و هوايي هر منطقه تعين مي شده است. از اين رو برخي از مناطق مانند شمال غرب كانادا، ايالت آلاسكاي آمريكا و گينه فرانسه با حدود يك ميليون متر مكعب آب، بالاترين و كويت، نوار غزه، امارات و قطر با حدود 70 متر مكعب آب، كمترين منابع تجديد شونده را دارند.

عوامل عمده تهديد كننده منابع آبي

سه عامل عمده افزايش جمعيت و شهرنشيني، توسعه صنعت و كشاورزي و ضعف مديريت منابع آب، نه تنها  به نيازمصرف آب، به ‌ويژه آب‌‌هاي شيرين افزوده‌، بلكه زمينه‌هاي نقصان كيفيت و آلودگي شديد منابع آبي جهان را هموار كرده است. شهرنشيني سريع و گسترش فعاليت‌هاي صنعتي و كشاورزي از طريق دفع پساب‌هاي كشاورزي، صنعتي و فاضلاب‌هاي خانگي در مناطق فاقد سيستم‌هاي جمع‌آوري و تصفيه فاضلاب، از دلايل اصلي آلودگي آب‌هاي جهاني محسوب مي‌ شوند. از سوي ديگر برداشت بيش از حد از سفره‌هاي آب شيرين ساحلي به واسطه سوء مديريت، باعث نفوذ آب شور به اين سفره‌ها و ناپايداري منابع آب در اين نواحي شده‌ است. در اين بخش خلاصه ي تعدادي از مؤلفه‌هاي اصلي اثرگذار بر محيط زيست و منابع آبي، مورد بررسي قرار مي‌گيرد.

الف) افزايش جمعيت و توسعه شهرنشيني

در طول قرن بيستم جمعيت دنيا از 2 ميليارد نفر به حدود 6 ميليارد نفر رسيده است و پيش بيني مي شود اين ميزان  تا سال 2025 به بيش از 8 ميليارد، افزايش پيدا كند. 73 درصد جمعيت دنيا در كشورهاي آفريقايي و آسيايي زندگي مي كنند ولي سهم اين قاره ها از منابع تجديد شونده آب دنيا، تنها 47 درصد است. به طور خاص 60 درصد جمعيت دنيا در قاره آسيا ساكنند كه از  36 درصد منابع آب استفاده مي كنند. در دهه انتهايي قرن بيستم جمعيت و مصارف آب در سطح جهاني بيش از 2 برابر شده و سهم مصارف شرب و صنعت از 20 درصد كل، به بيش از 30 درصد رسيده است. اين امر منجر به آن شد كه تقريباً معادل 1/1 ميليارد نفر از مردم جهان از داشتن آب سالم محروم شوند و سه ميليارد نفر، يعني نيمي از انسان هاي روي كره زمين، در شرايط غير بهداشتي زندگي كنند. اين مسأله در آسيا و آفريقا، يعني آلوده ترين نقاط زيست محيطي، بسيار وخيم تر است، زيرا منابع آب اين قاره ها به مراتب آلوده تر از ساير نقاط دنياست؛ به طوري كه 90 درصد فاضلاب آنها مستقيم و بدون هيچ گونه فعل و انفعالي به رودخانه ها، درياچه ها و درياها مي ريزد.

ب) توسعه كشاورزي و صنعت

رشد سريع جمعيت در چند سال اخير منجر به افزايش وتوسعه قابل ملاحظه شركت هاي صنعتي شده است. متأسفانه، در خلال اين رشد سريع ملاحظات زيست‌ محيطي كمتر مورد توجه قرار گرفته و رشد صنعتي  بيشتر متأثر از مؤلفه‌هاي اجتماعي، اقتصادي و گاه سياسي بوده‌است. تبعات رشد صنعتي به ويژه فاضلاب‌هاي صنعتي، بسياري از منابع زيست محيطي از جمله منابع آبي جهان را در معرض انواع آلودگي قرار داده است. تخليه پساب‌هاي صنعتي به رودخانه‌ها چه به ‌صورت مستقيم و چه از طريق آب‌هاي هرز سطحي، موجب آلودگي شديد آن‌ها مي‌شود. از سوي ديگر بخش هاي كشاورزي كه عمده‌ترين مصرف كننده آب در جهان محسوب مي‌شوند، به واسطه استفاده ناكارآمد از آب، پتانسيل بالايي براي آلوده ساختن منابع آب سطحي و زيرزميني از طريق انتقال كود و سم هاي مورد استفاده در منابع كشاورزي، دارند. در تحليل ارائه شده از سازمان ملل متحد  يكي از راه هاي برون رفت كشورها از بحران آب مديريت منابع آب از بخش هاي صنعتي و كشاورزي به سوي شرب است. جدول شماره 2 زير ميزان آب شرب و نحوه بكارگيري آن در منابع كشاورزي، صنعتي و آشاميدني در كشورهايي از قاره هاي مختلف جهان در سال 2000 ميلادي را نشان مي دهد.

    جدول شماره ٢

ج) ضعف درمديريت منابع آب

در دهه هاي اخير، روند تخريب كيفيت منابع به شكل نگران كننده اي افزايش يافته و برداشت بي رويه و بدون برنامه ريزي آب مخاطرات زيادي از لحاظ سلامت و بهداشت پايدار، ايجاد نموده است. به شكلي كه سطح آب زير زميني در بسیاری از مناطق دنيا به طور مستمر در حال كاهش است.

به دليل متناسب نمودن توزيع زماني و مكاني منابع آب با نيازها، حجم عظيمي از منابع مالي و نيروي انساني ملل دنيا براي ايجاد و نگهداري از تاسيسات آبي، مصرف شده است و از ديگر سو اين افزايش رفاه آثار و تبعات منفي بسياري را نيز به ارمغان آورده است. نتايج تحليل ها و بررسي ها نشان مي دهد كه در صورت رشد مصرف آب با سرعت فعلي و عدم اعمال مديريت مطلوب در آن، زمان تلاقي ميزان مصرف و مقدار آب قابل دسترس در حدود سال 2040 ميلادي خواهد بود. مسأله اي كه در 70 منطقه از جهان آغاز شده است.

راهكارهاي ارائه شده جهاني براي برون رفت از بحران آب

بر اساس اين تحليل ها و اهميت آب در حيات آتي جهان، سازمان ملل متحد، سال هاي 2005 تا 2015 ميلادي را دهه آب و مبارزه با بحران آب ناميده است و با برنامه هاي مختلف سعي در كنترل و به حداقل رساندن خطرات ناشي از اين بحران بشري در آينده اي نه چندان دور دارد. اين سازمان حفظ و صيانت از منابع آب و بهره برداري بهينه و اقتصادي از آن را يك مسأله جهاني مي داند و به همين جهت از آن به عنوان چالش فراگير بشري ياد مي كند. تأكيد جامعه جهاني بر اين است كه دولت ها و ملت ها به مقوله آب به عنوان كليد توسعه نگاه كنند و مديريت اين منبع را به صورت يكپارچه، جامع و پايدار انجام دهند. هدف از مديريت جامع منابع آب ايجاد سيستمي است كه ضمن ارتباط دادن متقابل مديريت منابع آب با محيط زيست و توسعه اجتماعي و اقتصادي، از انعكاس و بازخورد آن با ذينفعان مختلف بهره مند شده و در نهايت با مشاركت همگي آنها تصميم گيريهاي تخصيص و توسعه منابع آب انجام گيرد. با توجه به وجود سطوح مختلف مديريتي در مديريت يكپارچه منابع آب، بايد مفاهيم مورد نظر پايداري در تمامي اين سطوح لحاظ شوند. اين مسأله به خصوص در كشورهاي در حال توسعه مانند ايران به اين دليل كه زير ساخت هاي اصلي در حال شكل گيري هستند، از اهميت قابل توجهي برخوردار است.

منابع و ماخذ:

١ـ بحران جهاني آب و هزاره سوم ميلادي ،سازمان يونسكو

٢ـ بررسي تجربيات جهاني مديريت تقاضاي آب،نشريه مهر آب شماره 47

٣ـ آب و زندگي ، سيد مرتضي حسينيان ،نشريه مهر آب شماره 41

٤ـ مديريت توسعه پايدار منابع آب در جهان ،سازمان محيط زيست ،سال 1382

٥ ـ بحران جهاني آب و راهككار برون رفت از آن ، نشريه مهر آب شماره 44

٦ ـ آب و هزاره سوم ميلادي،سازمان ملل متحد، سال انتشار 2003

تمامی حقوق این سایت متعلق به گروه صنعتي آب حیات می باشد طراحی و اجرا: شرکت آتي بال