ـ مديريت يكپارچه منابع آب درايندوس پاكستان

بحث مديريت يكپارچه منابع آب در منطقه خاورميانه به عنوان يكي از كم آب ترين مناطق آبي جهان از جايگاه بسيار ويژه اي برخوردار است.از آنجايي كه وضعيت آب و هوايي و اقليمي كشورهاي مختلف اين منطقه داراي شرايط نسبتا يكساني مي باشد، مي توان با مطالعه پروژه هاي موفق اجرا شده دراين منطقه به الگو برداري از آن در كشورمان پرداخت. پروژه مديريت يكپارچه منابع آب در ايندوس پاكستان يكي از اين نمونه پروژه هاست كه در ادامه به مطالعه بيشتر آن مي پردازيم.

ویژگیهای اقلیمی

جمهوری اسلامی پاکستان (Islamic Republic of Pakistan) کشوری واقع در آسیای جنوبی، با مساحت 803.940 کیلومتر مربع و با جمعیت 167میلیون و 762 هزار نفر، ششمین کشور پرجمعیت جهان است.

پاکستان دارای اقلیمی پست و فلات مانند در غرب، دشت های آبرفتی و حاصلخیز به خصوص در سند و پنجاب و نواحی کوهستانی و سرد در شمال غرب و شمال می باشد. مهمترین و بزرگترین رود پاکستان ایندوس (Indus) نام دارد که سرچشمه آن از هيماليا وهيندوكش در استانهاي مرزي شمال و شمال شرقي پاكستان است و پس از طی بیش از 1600 کیلومتر به سمت جنوب رفته و به اقیانوس هند می ریزد، این رود بسیاری از زمین های زیر کشت پاکستان که عمدتاً شاليزارهاي برنج است را سیراب می کند و با فراهم كردن 172 ميليارد متر مكعب آب نقشي اساسي در رونق و كشاورزي اين کشور دارد.

حوزه آبياري ایندوس كه بزرگترين حوزه آبخيزداري جهان است، پس از ورود به خاك اين كشور به سمت كانالهاي اصلي آب هدايت شده و از آنجا در كانالهاي شاخه اي پخش مي شود. منطقه پنجاب، بزرگترین قطب کشاورزی پاكستان، از پنج رودخانه اصلی تغذیه می گردد. رودخانه هایی که منبع تغذیه همه آنها رود ایندوس است. بر این اساس، رودخانه ایندوس در اصل، منشاء و نماد حیات در پاکستان به شمار مي رود.

فاجعه حوزه ایندوس و راهکار مقابله با آن

بزرگترين مشكل اين حوزه آبخيزداري، وجود نمك در آبهاي عميق و گاه كم عمق اين مجموعه است كه منجر به از بين رفتن بسياري از زمينهاي حاصلخيز، 28 هزار تا 40 هزار هكتار زمين كشاورزي و تحميل 235 ميليون دلار خسارت در سال است. تا سال 2006 در مجموع دو ميليون هكتار زمين حاصلخيز اين منطقه، لم يزرع شده است. اين فاجعه اقتصادي بواسطه 2 عامل طبيعي و انساني بوده است كه عامل محیطی آن غیر قابل کنترل، اما بیش از 90 درصد عوامل انسانی آن قابل کنترل است.

مدیریت جامع منابع آب در ایندوس

جهت جلوگيري از ادامه این فاجعه، پروژه بزرگ مديريت جامع منابع آب حوزه ايندوس در پاكستان، شكل گرفته است. در اين كارگروه كه نمايندگان شركتهاي آب و فاضلاب استاني، مديريت آب منطقه اي و نمايندگان انجمن كشاورزان و تامين كنندگان محصولات و خدمات مرتبط با آب حضور دارند، به بررسي راهكارهايي پرداخته شده كه تاثيرات عوامل انساني را در اين فاجعه به حداقل برساند. بر اساس بررسي هاي صورت گرفته عامل اصلي شور شدن زمينهاي اين مجموعه، سفره هاي شور آب كم عمق و آبياري با استفاده از سفره هاي آب زيرزميني با كيفيت پايين بوده است كه براي كنترل اين دو عامل، راهكارهاي اجرايي زير در دو حوزه زمين هاي كشاورزي و حوزه های آبرساني انجام شده است.

مدیریت جامع منابع آب در زمینهای کشاورزی منطقه ایندوس

1ـ بهينه كردن سيستم آبياري مزارع: بر اساس بررسي هاي صورت گرفته، يكي از بزرگترين مشكلات شوري آب، عدم آشنايي و اعتماد كشاورزان به سيستم هاي به روز آبياري مزارع است. براین اساس گروه های مختلفی به مناطق گسیل شده و به شناسايي و بومي سازي بهترين سيستم هاي آبياري مزارع و ارائه مشاوره رایگان به كشاورزان و همكاري با آنها در اصلاح زير ساخت ها پرداختند. در نتیجه این کار، آنها موفق شدند بسياری از سيستم های آبياري مزارع را اصلاح نمایند.

2ـ مديريت مصرف آب در مزارع: پس از اصلاح و بهينه سازي سيستم هاي آبياري مزارع، مشاوران اين پروژه متوجه شدند كه كشاورزان به صورت سنتي عادت به استفاده بيش از حد از آب دارند كه علت آن را بايد، در دسترس بودن بيش از حد منابع آب دانست. بر همين اساس طرحي ارائه شد كه آب كمتري در اختيار كشاورز قرار گيرد تا وي با مديريت بهتر منابع آب خود و به خصوص بهره برداري از آب باران بپردازد. اين امر باعث شده كه در بسياري از موارد تا 20 درصد در مصرف آب صرفه جويي صورت گيرد، بدون آنكه در خروجي محصول خللي ايجاد شود و بديهي است اين كاهش استفاده از منابع آب، منجر به جلوگيري از شور شدن زمين شد.

3ـ ايجاد تغييرات در محصولات توليد شده در مزارع: جهت جلوگيري از شور شدن زمين ها اين كارگروه طرحي جهت كشت محصولات را به صورت نوبتي به اجرا رساند. به اين صورت كه در هر سال محصول خاصي كه توان بهتري براي كنترل مواد موجود در زمين داشت مورد استفاده قرار گرفت. لذا در يك بازه 4 ساله، هر سال به ترتيب جو، گندم، برنج و چغندر توليد شد. اين امر منجر به كاهش ميزان سديم موجود در خاك و كاهش نياز به كودهاي شيميايي شده است.

4ـ كنترل شوري زمين با استفاده از گياهان Bio pump: گياهاني مانند اكاليپتوس واقاقيا داراي ويژگيهاي منحصر بفردي مي باشد كه از يك سو ريشه عميق دارند و به آب زيادي نياز دارند و از سوي ديگر به نمك زيادي براي رشدشان نيازمندند. با كشت این گیاهان در يك دامنه 1200 كيلومتري، كمك شاياني به خروج نمك از سطح آب هاي عميق اين محدوده شد.

5ـ شكستن پيوند هيدروليكي ميان نمك و زمين: يكي از راهكارهاي ديگر بهبود زمين ها، استفاده از ابزارهاي مكانيكي، جهت شكستن پيوند ميان نمك و زمين بود، در اين ميان با بارش باران هاي موسمي، خاك مناطق بهبود يافت.

6ـ استفاده از مواد و كودهاي شيميايي خاص: به كارگيري كودهايي كه درون سيستم آن ژيپس وجود دارد، كمك مي كند كه يون هاي سديم با اين محصول تركيب گردد و سديم از اين خاك خارج شود.

7ـ مديريت استفاده از چاه هاي كم عمق: چاه هاي كم عمق كه از آب هاي سطحي بيشتري استفاده مي نمايند، باعث مي شوند سديم بيشتر ته نشين شود و به لايه هاي پايين تر رفته و در نتيجه مضرات آن كاهش يابد.

مدیریت جامع منابع آب خارج از زمینهای کشاورزی منطقه ایندوس

١ـ تشكيل كارگروه مديريت يكپارچه منابع آب منطقه ايندوس

٢ـ بهينه سازي كيفيت كانال هاي آب: اولين نياز هر سيستم اين است كه مقدار آب در دسترس پايدار باشد و نوساني را نشان ندهد. از اين رو در اين كارگروه، سعي بر آن بود كه با تدوين اساس نامه مديريت كيفيت كانال هاي آب، عدالت و توزيع در تمامي خطوط رعايت شود.

٣ـ بازبيني و بهبود زير ساخت هاي آبياري: اين كار از طريق پوشش دادن داخل كانال ها و مسير آب انجام گرفت كه در نهايت منجر به خروج بهتر آب گرديد.

٤ـ بازبيني قوانين جاري مرتبط با منابع آب و نحوه نظارت: براي اجراي اين طرح ابتدا واحد كنترل كيفي منابع آب گزينش گرديد و پس از تعيين استانداردها و قواعد نظارتي آن ، بخشهاي مختلف اين پروژه به صورت اتفاقی انتخاب و چك مي گرديد.اين امر منجر به بالاتر رفتن كيفيت سيستم توزيع منابع آب در اين منطقه گرديد.

٥ـ تدوين دستورالعمل جديد براي آبگيري در سطوح مختلف: بر اساس اين دستورالعمل جديد، آب هاي سطحي به جاهايي كه زمين شور است، بيشتر و جاهايي كه كمتر است، كمتر مي رود.

نتایج پروژه

از زمان تشكيل اين كارگروه سطح آب شيرين و قابل بهره برداري بين 15 تا 75 سانتي متر بالا آمده است و حدود 16000 هكتار از زمين هاي نابود شده قابل استفاده شده اند. اين فعاليت مي تواند الگوي مناسبي جهت استفاده در مناطق ايران باشد و مورد بازبيني قرار گيرد.

تمامی حقوق این سایت متعلق به گروه صنعتي آب حیات می باشد طراحی و اجرا: شرکت آتي بال