ـ مدیریت آبی، در کم آبی های شمالی

    گزارشی از عملکرد آبفاهای استان های شمالی کشور

کشور ایران به دلیل واقع شدن بخش های عمده ای از آن در مناطق جغرافیایی خشک و نیمه خشک از یکسو و توزیع ناموزون زمانی و مکانی بارندگی ها از سوی دیگر، هر چند سال یک بار با موقعیت سخت کمبود آب، مواجه می شود. از این جهت توجه و برنامه ریزی در مورد «مدیریت منابع آب» به منظور رسیدن به «توسعه پایدار» ضروری می نماید. قبل از هر گونه برنامه ريزي جهت برخورد با پدیده کم آبی، بايد مشكلات اساسي که مانع اجرای فعاليت هاي مورد نظر مي گردند را شناسايي كرد. وجود يك سيستم مشخص و مدیریتی برای تعيين اولويت هاي مصرف آب قبل از وقوع خشكسالي، ضروري است. به نحوی که هر کدام از فعالان حوزه آب باید بدانند که در زمان بروز کم آبی، آب از چه منابعی، به چه شیوه هایی و تا چه میزان قابل برداشت است و شیوه ی مصرف در حوزه های مختلف چگونه خواهد بود. کم آبی در سال جاری تا حدی بوده که استان های حاشیه دریاچه خزر را نیز در گیر کرده است. به عنوان مثال حجم آب سپید رود که 70 درصد آب مورد نیاز استان گیلان را تامین می کند، در سال جاری 46 درصد کاهش یافته است. استان گیلان علی رغم سرسبزی و بارندگی فراوان، به لحاظ کیفیت آب محدودیت بسیاری دارد. باران های فصلی به دلیل عدم ذخیره سازی مناسب به مرداب ها و دریا سرازیر می شوند و در حال حاضر آب شرب شهروندان از چاه ها و منابع سطحی، چشمه سارها و رودها تامین می گردد. «مهندس ناصر امینی»، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب شهری استان گیلان، در خصوص تامین آب شهروندان در شرایط کم آبی به «حیات» گفت: تا کنون با تلاش مدیران توانسته ایم نیاز شهروندان را تامین کنیم اما امکانات موجود باید تقویت شوند. استان گیلان مانند سایر استان های شمالی به واسطه ویژگیهای زیست محیطی خاص خود، جمعیت متراکمی دارد. از سوی دیگر استانی است که گردشگران زیادی را در طبیعت خود جای می دهد. لذا می بایست برای آینده برنامه ریزی های دقیق تر و کارشناسانه تری صورت گیرد. این مهم نیست که ما مشکل امروزمان را حل کنیم. باید روشی را پیش بگیریم که آیندگان نیز دچار مشکل نشوند که در این زمینه طرح های بسیاری در دست اجراست.

«امینی»، افزود: در سال 1386 این استان شاهد بارش برف بی سابقه ای بود و تصور همگان این گونه بود که به لحاظ تامین آب، در بخش های مختلف مشکلی نداشته باشیم. ولی به دلیل فقدان امکانات مناسب برای ذخیره سازی مانند سدها، این بارش سنگین برف نیز چاره ساز نبوده است و هم اکنون در بخش کشاورزی و تأمین آب شرب نگرانی هایی وجود دارد که باید این تهدیدها را به فرصت های مطلوب مدیریتی تبدیل کرد.

وی، ادامه داد: با تبیین مشکلات و تلاش مستمر مسئولان، شاهد همکاری مردم در بحث صرفه جویی هستیم و این همواره بزرگترین پشتوانه ما در حوزه مدیریت بوده است. هرچند برای درصدی از مشترکین که نسبت به مصرف آب، کنترلی نداشته باشند ابتدا تذکر و در صورت تکرار تا مرحله قطع آب مشترک نیز پیش خواهیم رفت. مدیر شرکت آب و فاضلاب شهری استان گیلان، گفت: کشور ما در منطقه ای خشک و نیمه خشک واقع شده است و غیر از استان های شمالی، میزان بارندگی در سایر مناطق کشور خیلی مناسب نیست. باید تلاش کنیم از این امکانات به نحو مطلوب استفاده کنیم. آب را نمی توان تولید کرد بلکه تنها میتوان به نحو مطلوب از منابع آن بهره جست. باید آینده ای را ترسیم نماییم که نیازهای جمعیتی در آن لحاظ شده باشد و به گونه ای برنامه ریزی شود که با کمترین هزینه ها، بیشترین بهره حاصل گردد. در راستای استفاده بهینه از منابع آب موظف به تلاش هستیم. احیاء منابع موجود، جلوگیری از هدر رفت سرمایه گذاری های انجام شده و فرهنگ سازی درخصوص استفاده بهینه از آب به خصوص در بخش شرب، از کارهایی است که مسئولیت آن را بر عهده داریم و سعی می کنیم آن را به بهترین نحو انجام دهیم. وی در ادامه در خصوص هدر رفت آب در شبکه های آب رسانی، تصریح کرد: براساس آمار حدود 30 درصد از آب شرب، با توجه به عمر شبکه های آبرسانی، در طول مسیر انتقال به هدر می رود. بهره گیری از تأسیسات ایجاد شده و توسعه آن ها بدون اینکه درخصوص نگهداری تاسیسات برنامه های قوی وجود داشته باشد، ما را بر آن داشت که در این رابطه با سایر مدیران، رایزنی هایی داشته باشیم. بحث مهندسی مجدد منابع آب مدت هاست که در دستور کار این شرکت قرار گرفته و کارشناسان با تجربه در این خصوص مشغول به کار هستند. در مورد شناسایی نقاط آسیب پذیر و شکستگی های عمده ی شبکه آب رسانی، کارهای بسیار اساسی صورت گرفته است. شکستگیهای چندین ساله را طی همین مدت  کاری کوتاه، شناسایی و نسبت به رفع آنها اقدام کرده ایم. بزرگترین دستاورد این اقدامات ایجاد یک باور عمومی و عمیق بین همکاران در جهت برخورد با مشکلات و حل آنها بوده است.

وی در مورد وضعیت فاضلاب های استان گیلان، گفت: فاضلاب هاي خانگي و صنعتي باید با انجام مراحل تصفيه، بازيافت شوند ولی در حال حاضر فاضلاب ها از طريق روان كردن آنها در جوي ها، رودخانه ها، چاههاي جاذب و قنوات متروكه، داخل شهرها مي شوند كه هر كدام مخاطراتي را براي بهداشت جامعه و محيط زيست به همراه دارند.

«امینی»، ادامه داد: شركت در راستاي تسريع اجراي طرحهاي فاضلاب پنج فعاليت عمده را دنبال مي نمايد؛ یکم، انجام مطالعات سيستم جمع آوري، انتقال، تصفيه و دفع بهداشتي فاضلاب ها؛ دوم، اجراي شبكه هاي اصلي و خطوط انتقال فاضلاب به طول 450 كيلومتر و پيشرفت 45 درصدي شبكه هاي استان؛ سوم، اجراي شبكه هاي فرعي و جمع آوري فاضلاب؛ چهارم، ساخت تصفيه خانه هاي فاضلاب كه در بندرگز صد درصد، كردكوي صد درصد، گرگان 30 درصد، بندرتركمن 90 درصد، گنبد 35 درصد و آزادشهر 5 درصد پيشرفت داشته ایم؛ پنجم، واگذاري انشعاب فاضلاب كه تاكنون 9 هزار سيفون نصب شده و بهره برداري از 3 هزار و 500 فقره انشعاب فاضلاب در شهرهاي بندرگز و كردكوي آغاز شده است. مدیر شرکت آب و فاضلاب شهری استان گیلان در مورد مدیریت بهینه منابع آب در این استان، خاطر نشان کرد: ديدگاه هاي بهره وري را در تمامی بخش های مدیریتی خود به اجرا درآورده ایم. استفاده حداكثر از ظرفيت هاي موجود، ارتقاي انجام روش هاي بهره برداري از منابع، با انجام ويدئومتري و بازسازي چاه هاي منابع PM، اجرای سيستم هاي تعمير و نگهداري پيشگيرانه، تامين و ارتقاي سيستم هاي بهداشت آب و حفاظت كيفي تاسيسات تامين و توزيع، اجراي سياست كاهش هدر رفت آب، ارتقاي سيستم هاي GIS در اطلاع رساني، ارتقا كيفي سطح دانش كاركنان، استفاده از تكنولوژي هاي نوين همچون تهيه نقشه هاي شبكه توزيع و تاسيسات آب آشاميدني شهرها، نهادينه نمودن واحد تحقيقات كاربردي در شركت، مباحث برون سپاري فعاليت شركت به بخش خصوصي و انجام مطالعات تله متري تاسيسات آب آشاميدني شهر گرگان، نتایج حاصل از اهمیت دیدگاه بهره وری در آب و فاضلاب استان گیلان است. منابع آب در استان گلستان مانند سایر نقاط کشور، شامل منابع آبهای سطحی و زیر زمینی است که حجم منابع آب سطحی این استان برای شرب شهری 235/1 میلیارد متر مکعب و آبهای زیر زمینی 250/1 میلیارد متر مکعب است. استان گلستان در مجموع از 65 درصد این آبها بهره برداری می کند. منابع آب در این استان به صورت یکنواخت پراکنده نشده است و انتقال آب، شرایط آبرسانی را سخت تر می کند. شرایط منابع آب در این استان به گونه ایست که مدیر عامل شرکت آب و فاضلاب شهری استان پیش از این اعلام کرده بود که مشتركين خاص همچون بيمارستان‌ها و ادارات بايد به مدت‪ ۲۴ ساعت ذخيره آب داشته باشند تا با مشكل بی آبی مواجه نشوند. به گفته وي،‪ ۵۰ درصد مشتركين شركت آب و فاضلاب استان پرمصرف‌اند و بيش از الگوي صحیح، از آب استفاده مي‌كنند. «مهندس عباس رضایی»، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب شهری استان گلستان، در خصوص شرایط جغرافیایی استان گلستان به «حیات» گفت: به دلیل عدم یکنواختی شرایط کلیماتولوژی و هیدروژئولوژیکی استان، بالتبع تقاضاهای موجود با منابع در دسترس محلی متناسب نیست، بطوریکه از نواحی جنوبی استان بطرف مناطق میانی و شمالی استان گلستان، کمیت و کیفیت آبهای زیر زمینی از روند نزولی برخوردار بوده و گاه در کلیه بخش های مصرف، غیر قابل استفاده است. همین امر موجب تخصیص آب از سایر مناطق دور دست می شود که این فرآیند انتقال آب، هزینه های سنگین اقتصادی را بدنبال خواهد داشت و موجب افزایش قیمت تمام شده آب می گردد. بدلیل غیر هموژن بودن بافت لایه های زمین در مناطق مختلف و نیز عدم توزیع یکنواخت بارش ها و عدم یکنواختی و قرارگیری در موقعیت زهکش های طبیعی و آبراهه ها، شهرهای استان به لحاظ چگونگی دسترسی به منابع آب، وضعیت یکسانی ندارند. وی، ادامه داد: بر اساس اطلاعات ثبت شده در ایستگاه کلیماتولوژی گرگان، مقادیر نزولات جوی در سال آبی جاری یعنی از ابتدای مهر سال 1386 تا کنون، نسبت به مقادیر بارش های انجام گرفته در دوره مشابه سال قبل و نیز 55 سال گذشته گویای کاهش 55 درصدی است که آثار این کاهش بر روی دبی رودخانه های استان و نیز سطح آب زیر زمینی منطقه کاملا مشهود است. بطوریکه کاهش آب دهی رودخانه ها، چشمه ها و چاههای بهره برداری از هم اکنون در نقاط مختلف مناطق استان، گزارش شده است. «رضایی» در مورد اقدامات این شرکت در وضعیت کم آبی امسال، توضیح داد: شرکت آب و فاضلاب استان گلستان از ماههای قبل و با تعقیب داده های آب و هوایی، وقوع سالی خشک را در برآوردهای خود پیش بینی کرده بود و در همین راستا و به منظور به حداقل رسانیدن اثرات سوء خشکسالی ضمن هماهنگی با شرکت مهندسی آبفای کشور و استانداری محترم گلستان نسبت به حفر چاههای فوری اضطراری به منظور استفاده در شرایط وقوع بحران، اقدام کرده است. همچنین جهت جلوگیری از روند استفاده بیش از حد از منابع آب استان که عمدتا در بخش کشاورزی است، هماهنگی هایی با شرکت آب منطقه ای جهت اخذ تعهد از بهره برداران آن بخش به لحاظ استفاده از سیستم های نوین آبیاری و حذف سیستم های آبیاری سنتی بعمل آمده است که می تواند نقش اساسی در حل این معضل ایفا نماید. «رضایی»، افزود: تغییر رفتار یا به عبارتی واکنش آبخوان ها و منابع از هم اکنون قابل لمس است و ما پیگیر انتقال آب مازاد و قابل انتقال از حوزه های آبریز مجاور و همچنین استفاده از تکنولوژی جدید جهت استفاده از منابع آب شور دریا، هستیم.

مدیر شرکت آب و فاضلاب استان گلستان، گفت: محدوده کوچکی از میادین بهره برداری از منابع آب در اختیار شرکت آب و فاضلاب شهری استان گلستان قرار دارد. این شرکت با اعمال سیاستهایی نظیر ساماندهی برداشت از منابع آب،  بازسازی چاههای آب، چشمه ها و آبگیر رودخانه ها و همچنین انجام مطالعه ایجاد فرآیند تغذیه مصنوعی در حوالی برخی از میادین بهره برداری از آبهای زیر زمینی، در راستای بهبود مدیریت منابع گام برداشته است. همچنین جهت جلوگیری ازهدر رفت آبهای استخراج شده و تزریق شده به شبکه توزیع، مطالعات نشت یابی شبکه ها و خطوط انتقال با جدیت پیگیری می شود. وی درخصوص میزان مصرف آب توسط مشترکین گلستانی، گفت: ما با استفاده از بدنه کارشناسی و فنی خود که از مهارت های لازم برخوردار است، نسبت به شناخت و برآورد صحیح از نیازهای آبی مشترکین خود اقدام کرده ایم و حجم مالی متناسبی با این برآوردها، اختصاص خواهد یافت. اما توجه ویژه ای نیز به مدیریت مصرف آب داشته ایم و با اجرای برنامه های ویژه و فعالیت های فرهنگی، جهت آموزش شیوه های صحیح مصرف بهینه آب از طریق رسانه های ارتباط جمعی، تلاش کرده ایم. همچنین با مشارکت گسترده بسیج قصد داریم شاخص های مصرف در استان را به شاخص های استاندارد جهانی نزدیک سازیم، که این فعالیتها مدتی است آغاز شده است و شاهد نتایج مثبت آن نیز بوده ایم.

«رضایی» در زمینه اقدامات شرکت آب و فاضلاب استان گلستان در مقابله با کم آبی، خاطر نشان کرد: بخش عمده ای از نیازهای آبی استان از منابع آب زیر زمینی تامین می شود. ما برای استفاده از منابع آبهای سطحی، در قالب تخصیص آب از سدها و انتقال از مناطق دور دست، مطالعه و برنامه ریزی کرده ایم. همچنین حفر چاه های اضطراری جدید در حال پیگیری است و جمع آوری و انتقال آبهای مازاد از استانهای همجوار نیز در سفر دوم  رییس جمهور مد نظر قرار گرفته و بر آن تاکید شده است. در صورت ادامه روند کم آبی در سالهای آتی و پاسخ گو نبودن منابع آبی موجود، استفاده از سیستم های آب شیرین کن را در نظر داریم که مطالعات آن، هم اکنون آغاز شده است. منابع اصلی تامین آب شرب شهری در استان مازندران، 215 حلقه چاه و 24 دهنه چشمه است که حجم آب قابل دریافت از این منابع، 6626 لیتر در ثانیه است. به نظر می رسد، استان مازندران نسبت به سایر استانهای شمال کشور، وضعیت آبی مطلوب تری دارد؛ هر چند که تاثیرات کم آبی تا حد زیادی دامنگیر این استان نیز شده است.

استان مازندران تا هشت متر با افت سفره های آب زیر زمینی مواجه بوده است که در مقایسه با دو استان گیلان و گلستان افت ناچیزی محسوب می شود. به دلیل برخی پروژه های آب رسانی که درسال گذشته در این استان آغاز شده است، اکثر شهرهای این استان در نقطه ی سر به سر مصرف قرار گرفته اند و در صورت تکمیل طرح ها، احتمالا عرضه آب، بیش از تقاضا خواهد شد. «مهندس محمد علی سلیمی»، مدیر عامل شرکت آب و فاضلاب شهری استان مازندران این گفته ها را راجع به وضعیت منابع آب این استان تایید می کند و می گوید: ما در اکثر نقاط استان میتوانیم از منابع زیر زمینی، آب شرب بگیریم. به جز چند منطقه که در  حال حفاری هستیم، در بقیه نقاط استان برای گرفتن آب از منابع زیرزمینی مشکل خاصی نداریم. وی در مورد میزان هدر رفت آب در سیستم های آبرسانی استان مازندران، تصریح کرد: در شبکه آب رسانی حدود 34 درصد هدر رفت آب داریم و در حال حاضر طرح اصلاح شبکه آبرسانی در دست اجراست؛ انشعابات را استاندارد، کنتورها را تعویض و شبکه های فرسوده را از سیستم خارج می کنیم. و پیش بینی ما این است که بتوانیم درکاهش هدر رفت به عدد قابل قبولی برسیم.

«سلیمی» میزان اعتبار تخصیص یافته به آبفای استان مازندران را ناکافی قلمداد کرد و افزود: اعتباراتی که به ما برای تعویض و ترمیم شبکه های فرسوده تخصیص پیدا می کند، جوابگوی نیاز ما نیست. حدود 1450 کیلومتر از شبکه آب رسانی استانی یعنی حدود 27 درصد، به بازسازی نیاز دارد و هشت میلیارد تومان اعتبار می خواهیم. ولی بر اساس اعتباراتی که در بودجه ها به ما تخصیص پیدا می کند؛ سالانه توان مرمت 100 کیلومتر از شبکه را داریم. استان مازندران نیز قطب گردشگری کشور است و در  تعطیلات، جمیعت استان تا پنج برابر افزایش پیدا می کند و برای پاسخگویی به این میزان جمعیت، نیازمند تغییر شبکه هستیم.

وی، ادامه داد: ما در حدی از منابع آبی استفاده می کنیم که بیلان آبی دستخوش تغییر نشود و پیش روی آب شور را شاهد نباشیم. حفر 51 حلقه چاه را نیز در برنامه داریم که اگر اعتبار آن تخصیص پیدا کند، عملیات حفر را آغاز خواهیم کرد. برای انتقال آب نیز در حال حاضر مشکلی نیست چرا که شهرهای مبدأ و مقصد در نزدیکی هم هستند. مدیر شرکت آب و فاضلاب استان مازندران در خصوص همکاری با سایر مدیران حوزه آب، گفت: همبستگی و تعامل خوبی را با سایر مدیران حوزه آب استان داریم. شرکت آب و فاضلاب شهری استان مازندران حدود 330 روستا را نیز تأمین آب می کند. به عبارتی به 460 هزار نفر از ساکنین غیر شهری نیز انشعاب داده ایم. همچنین جلسات متعددی را با معاون عمرانی استاندار، مدیرکل دفتر فنی، شهرداری ها و فرمانداری ها داشته ایم تا انشعابات فضای سبز را از آب شرب، جدا کنیم. وی خاطر نشان کرد: برنامه های بسیاری را در رسانه ها برای مصرف بهینه ترتیب داده ایم و آموزش هایی را هم در سطح مدارس داشتیم. هماهنگی هایی نیز با ائمه جمعه برای آگاهی دادن به مردم در خصوص صرفه جویی در مصرف آب انجام شده است. با سازمان نظام مهندسی نیز در رابطه با تهیه شیوه نامه طرح های مدیریت مصرف آب و خدمات دفع فاضلاب، در حال مذاکره هستیم.

«سلیمی» در پایان صحبت های خود در مورد وضعیت سیستم فاضلاب استان مازندران و میزان آلودگی آبها، گفت: در حال حاضر در هیچ کدام از مناطق آبی، پارامترهای شیمیایی آب ها، بیش از استاندارد نیست. اما در آینده خطر آلودگی آب ها را پیش بینی می کنیم که برای جلوگیری، به سیستم های دفع فاضلاب در استان به صورت جدی نیاز داریم. در تمامی شهرهای استان مازندران، برای فاضلاب ها، چاه های جذبی در نظر گرفته شده است که درصدد استفاده از سیستم جمع آوری فاضلاب، برای این استان هستیم.

تمامی حقوق این سایت متعلق به گروه صنعتي آب حیات می باشد طراحی و اجرا: شرکت آتي بال